قالب‌های شعری

بیت: کمترین مقدار شعر یک بیت است.

مصراع: هر بیت شامل دو قسمت است هر یک از این بخش‌ها یک مصراع نام دارد. کمترین مقدار سخن موزون یک مصراع است.

وزن شعر: آهنگ خاصی که در تمام مصراع‌های یک شعر یکسان است، همان وزن شعر نامیده می‌شود.

ردیف: کلمات هم معنی و مستقلی که در پایان مصراع‌ها عیناً تکرار می شود، ردیف نام دارد.

شعری که ردیف دارد (مردّف) خوانده می شود.

قافیه: کلمات هم آهنگ و هم وزن مصراع‌های شعر را قافیه گویند.

 کشورم را خراب می بینم                  ملتم غرق خواب می بینم

              قافیه    ردیف                                 قافیه     ردیف

قافیه اجباری و ردیف اختیاری است، ردیف همواره تابع قافیه است و بعد از آن می‌آید.

مصرّع : بیتی که هر دو مصراع آن قافیه داشته باشد مصرّع نام دارد.

قالب : شکلی که قافیه به شعر می بخشد قالب نام دارد، تفاوت قالب‌ها، تفاوت در چگونگی قافیه‌ی آنهاست.

شعر سنتی قالب‌های متفاوتی دارد و شعر نیمایی (نو) قالب مشخصی ندارد.

 

قطعه

قطعه: قالبی است که در آن قافیه‌ها فقط در پایان مصراع‌های زوج می‌آید. حداقل ابیات قطعه دو بیت است.

موضوع قطعه : درون مایه قطعه معمولاً مطالبی اخلاقی، اجتماعی، تسلیمی، حکایت، مدح و هجو است.

نام گذاری قطعه: به این نام بدان سبب است که گویا پاره‌ای از میان یک قصیده است.

شکل قافیه در قطعه:

                                                       ×

                                                        ×

                                                       ×

                                                        × 

 

مثنوی 

مثنوی : شعری که در آن هر بیت قافیه‌هایی مستقل و جدا از ابیات دیگر داشته باشد مثنوی، یا دوگانی نام دارد.

مثنوی به سبب امکان نوکردن قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه‌های بلند مناسبتر است.

مثنوی از قدیمی‌ترین قالب‌های شعر فارسی و مخصوص زبان فارسی است و در همه ادوار از آن استفاده می‌شده است.

موضوع مثنوی: حماسی، تاریخی، اخلاقی، تعلیمی و غیره.

شکل قرار گرفتن قافیه درقالب مثنوی:

                         *                                   *

                         +                                   +

                         #                                  #

                         ×                                ×

 

شعر نو (سپید)

شعر نو و یا سپید: شعریست با مصراع‌های کوتاه و بلند که قافیه و ردیف در آن نظم مشخصی ندارد و بسته به احساس نیاز شاعر است، از این رو دریافت و احساس وزن شعر نیمایی نیازمند دقّت بیشتری است.

موضوع شعر نیمایی: درون مایه شعر نیمایی احساسات و تجربیات فردی، سیاست، و ... است.

 

دوبیتی

دوبیتی : قالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول، دوم و چهارم درست شده است.

وزن دوبیتی: وزن دوبیتی معمولاً مفاعیلن، مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد.

روش تشخیص رباعی از دو بیتی : 1. وزن 2. موضوع

شکل قرار گرفتن قافیه در قالب دو بیتی:

 ____________ ×       ___________×

____________          ____________×

 

چهار پاره

چهار پاره: دوبیتی‌هایی است با قافیه‌های مختلف که در معنی به هم پیوسته‌اند و معمولاً مصراع‌های زوج هر دوبیتی هم قافیه است.

شکل قافیه درقالب چهار پاره:

____________       ___________*

____________       ___________ *

____________       ___________×

____________      ___________ ×  

 

رباعی

رباعی : قالب چهار مصراعی است که مصراع سوم آن معمولاً قافیه ندارد.

وزن رباعی : رباعی در زبان فارسی بر وزن‌های زیادی آمده است که معروف‌ترین آنها مفعول مفاعلن مفاعیل و فعل می‌باشد.

معمولاً در رباعی لب کلام شاعر، آخرین مصراع است و سه مصراع دیگر مقدمه سخن است .

رباعی مناسب‌ترین قالب برای ثبت لحظه های کوتاه شاعرانه است و در همه دوره‌ها رواج داشته است و یک قالب خاص ایرانی است.

شکل قالب رباعی همانند دو بیتی است.

  

قصیده 

قصیده: شعری است که مصراع اول و مصراع‌های زوج آن با هم هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است(تا هفتاد و هشتاد بیت).

موضوع قصیده: غالباً ستایش، نکوهش وصف طبیعت با مسائل اخلاقی است.

مطلع: بیت اول قصیده را گویند.

مقطع: بیت آخر قصیده را گویند.

به گفته‌ای قصیده مهم‌ترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری میسنجد.

 

مسمط

مسمط: در اصطلاح شعری است که در ابتدای آن رشتهای (سه، پنج، هفت مصراعی) با ابیات هم وزن و هم قافیه و سپس مصراعی با همان وزن با قافیهای جداگانه در پایان این رشته آورده می‌شود و مجدداً رشته دیگری آغاز می‌گردد. مجموعه تک مصراعها دارای یک قافیه میباشند.

در مسمط، هر بخش را یک "رشته" و مصراع آخر را "بند" میگویند. بند حلقهی ارتباط همهی رشتهها به یکدیگر است.

شکل قافیه در مسمط:

                 *                                             *                          

                           *                                            *   

                                                 +

                         #                                           #

                         #                                           #

                                                 +

 

ترجیع بند

ترجیع بند: مجموعه ابیاتی است (حدود پنج تا بیست بیت) که هم وزن با قافیه‌هایی متفاوت که بیت یکسان مُصَرعی آنها را به هم می‌پیوندد.

 شکل قافیه در قالب ترجیع بند:

                         *                                   *

                                                               * 

                                                                *  

                                                                *  

                                           

                                            

 

                           +                                  + 

                                                                + 

                                                                + 

                                                             

                                          

                                           

 

ترکیب بند

ترکیب بند: شعری است چند بخشی، که هر بخش آن از نظر قافیه درون مایه همانند قصیده است. این بخش‌ها را بیت مُصَرع متفاوت و نامکرری به هم میپیوندد.

                          *                                   *

                                                               * 

                                                                *  

                                                                *  

                                           ×

                                            ×

 

                           ∆                                  ∆ 

                                                               ∆ 

                                                               ∆   

                                                               ∆ 

                                          #

                                           #

 

مستزاد

مستزاد: در آخر هر مصراع شعری (معمولاً رباعی، قطعه) عبارات کوتاهی آورند که با آن مصراع‌ها از نظر معنی متناسب باشد. ازنظر قافیه هم باید با آن قالب شعری متناظر باشد.

 

مفرد

مفرد (تک بیت): شعری که یک بیت دارد، تک بیتی است که شاعر تمام مقصود خود را در همان یک بیت بیان می‌کند. در مفرد گاهی دو مصراع میتوانند هم قافیه باشند و یا نباشند.

بعضی گفتهاند که «مفرد» در واقع همان کلمات قصار و یا ضرب المثل است که به شعر بیان شده است.

سعدی تک بیت های زیادی دارد که تحت عنوان «مفردات» در آخر دیوانش آمدهاند:

بس قامت خوش که زیر چادر باشد              جون باز کنی مادر مادر باشد

پای ملخی نزد سلیمان بردن                زشت است ولیکن هنر است از موری

              

تضمین

تضمین: در معنی قدیم این است که شاعری در ضمن شعر خود، بیت یا مصراعی از شاعر دیگری را بگنجاند. اما تضمین در معنای جدید آن، این است که به همهی ابیات شعر معروفی مصراعهایی بیفزاید تا تبدیل به قالب مسمط شوند و آن ممکن است مربع، مخمس یا مسدس باشد.


جستجو